خانه‌ای برای فرهنگ، پیوند و همبستگی

وقتی خانواده‌ها به کشور دیگری مهاجرت می‌کنند، یکی از دغدغه‌های اصلی آن‌ها نحوهٔ برخورد با «زبان مادری» فرزندانشان است. آیا صحبت به زبان مادری مانع یادگیری زبان دوم می‌شود؟

منبع: Harvard Graduate School of Education — Immigration Initiative

بر اساس گزارشی که دانشگاه هاروارد منتشر کرده است، حفظ زبان مادری نه تنها مانع نیست، بلکه یکی از بزرگ‌ترین سرمایه‌های شناختی و عاطفی برای کودکان مهاجر به شمار می‌رود.

خلاصه نکات کلیدی گزارش هاروارد:

• تقویت هویت و سلامت روان: حفظ زبان مادری، پیوند عاطفی کودک با خانواده و فرهنگ اصلی‌اش را حفظ کرده و حس هویت و اعتمادبه‌نفس را در او تقویت می‌کند.
• ارتقای قدرت ذهن و یادگیری: کودکانی که هر دو زبان را فعال نگه می‌دارند، قدرت حل مسئله، تفکر انتقادی و انعطاف‌پذیری ذهنی بالاتری دارند.
• کمک به یادگیری زبان دوم: پایهٔ قوی در زبان مادری، درک مفاهیم پیچیده را آسان‌تر کرده و یادگیری زبان کشور مقصد را هم سرعت می‌بخشد.
• نقش معلمان و والدین: معلمان باید از دو زبانه بودن کودکان حمایت کنند و والدین تشویق شوند که در خانه با زبان اصلی و غنی خود با کودکان سخن بگویند.

در «روز خودیاری مونیخ» امسال (Münchner Selbsthilfetag) که توسط مرکز خودیاری مونیخ (SHZ) به همراه شهرداری مونیخ برگزار شد، عضو هیئت‌مدیرهٔ ما، محمد رضا باقری، برای سال‌ها فعالیت داوطلبانه با نشان «مونیخ سپاسگزار است» (München dankt) تقدیر شد.

از چپ: آ. هوبنر (شهرداری مونیخ)، ف. کینوگاوا-کلوشپیس، ا. هرتر، س. تیل، ک. واگن‌لنر، م. ر. باقری، ک. کروزه، ک. یاکوب (SHZ). عکس: SHZ / شهرداری مونیخ

این نشان به افرادی اهدا می‌شود که سال‌ها به‌صورت داوطلبانه در خدمت دیگران بوده‌اند. آنه هوبنر که این تقدیر را از طرف شهر مونیخ اهدا کرد، از «همبستگی» زیسته‌شده سخن گفت. محمد رضا باقری سال‌هاست که هم در بامیان کلچرهاوس مونیخ و هم در هزاره کلچرهاوس مونیخ به‌صورت داوطلبانه فعالیت می‌کند و اکنون شهرداری مونیخ از او تقدیر کرده است.

امسال همراه با او این افراد نیز تقدیر شدند: اوا هرتر و سِوان تیل («Post Vac SHG München – آنلاین»)، فوجیکو کینوگاوا-کلوشپیس (انجمن آلمانی-ژاپنی مراقبت فرهنگی-حساس، DeJaK-Tomonokai e.V.)، کریستینه کروزه («JUKK München – تماس با سرطان جوانان») و کورت واگن‌لنر (گروه خودیاری سرطان مثانه).

این روز با یک برنامهٔ صحنه‌ای رنگارنگ از جامعهٔ خودیاری مونیخ همراه بود — از تاریخ و رقص اویغوری تا یک نمایش رقص و مد چینی، یک کارگاه رقص فولکلور پرویی و گروه کر ابتکار «مادربزرگ‌ها علیه راست‌گرایی».

ما از این تقدیر بسیار خوشحالیم و از مرکز خودیاری مونیخ و شهرداری مونیخ برای این قدردانی از کار داوطلبانهٔ ما سپاسگزاریم.

شبکهٔ مورگن مونیخ (شبکهٔ سازمان‌های مهاجران مونیخ)، که بامیان کلچرهاوس مونیخ عضو آن است، نیز دربارهٔ این تقدیر گزارش داده است: «تبریک! رضا باقری نشان ‘مونیخ سپاسگزار است’ را دریافت کرد»

بامیان، مهد فرهنگ و تاریخ کهن، در سال ۲۰۰۳ میلادی با ثبت ۸ ساحهٔ ارزشمند تاریخی در فهرست میراث فرهنگی جهان (یونسکو)، جایگاه ویژه‌ای در تاریخ بشریت به خود اختصاص داد. این مناطق در مجموع ۷۰۶٫۴۵ هکتار مساحت حفاظت‌شده را تشکیل می‌دهند:

• ۱. تندیس‌های غول‌پیکر و مجموعهٔ مغاره‌ها (۲۲۵٫۲۵ هکتار): مجموعهٔ باشکوه مجسمه‌های بزرگ و کوچک بودا همراه با تمامی مغاره‌های صخره‌ای که از شرق تا غرب سرتاسر با هنر کنده‌کاری و نقاشی‌های دیواری نادر آراسته شده‌اند.
• ۲. درهٔ کَکرَک (۳۳ هکتار): شامل مغاره‌های تاریخی، مجسمهٔ بودای کَکرَک و برج‌های دیده‌بانی کهن.
• ۳. مغاره‌های قول‌ اَکرَم (۲۰۰ هکتار): مجموعهٔ مغاره‌های تاریخی واقع در درهٔ زیبای فولادی.
• ۴. مغاره‌های قول‌ غَمی (۲۰۵ هکتار): از دیگر آثار برجسته و ارزشمند در دل درهٔ فولادی.
• ۵. شهر ضحاک (۱۳ هکتار): دژ تاریخی و پرابهت سرخ‌رنگ که نماد هنر معماری دفاعی کهن است.
• ۶ و ۷. قلعه‌های کافری، بخش A و B (۱۷ هکتار): بقایای استحکامات و بناهای تاریخی از دوران کهن بامیان.
• ۸. شهر غلغله و مغاره‌های پیرامون (۱۳٫۲ هکتار): شهر تاریخی غلغله به همراه تمام مغاره‌های اطراف آن، که گواهی بر شکوه و سرگذشت پرفرازونشیب این منطقه است.

مجموع کل مساحت ثبت‌شده در یونسکو: ۷۰۶٫۴۵ هکتار

سرزمین کهن بامیان، یکی از قدیمی‌ترین شهرهای باستانی در قلمرو سرزمینی افغانستان است؛ جایی که بزرگ‌ترین تندیس‌های جهان، با ابتدایی‌ترین ابزار آن زمان، به دست هنرمندان بومی و از دل کوه‌های این سرزمین تراشیده شده‌اند. این سرزمین نه‌تنها خاستگاه بزرگ‌ترین مجسمه‌های جهان بوده، بلکه یکی از نخستین کانون‌های آفرینش نقاشی‌های دنیاست. جادهٔ ابریشم، این مسیر و راه افسانه‌ای داد و ستد میان شرق و غرب، از دل بامیان عبور می‌کرد و همین امر باعث شد بامیان به مرکز تلاقی فرهنگ‌ها، هنرها و تمدن‌ها تبدیل شود.

چهارراه تاریخ و اندیشه

در طول تاریخ، امپراتوران بزرگ بر بامیان حکمرانی کرده‌اند و جهانگشایان بسیاری برای فتح آن کوشیده‌اند. بامیان محل زندگی و گذر فیلسوفان، دانشمندان و هنرمندانی بوده که هر یک ردپایی ماندگار در تاریخ این سرزمین به‌جا گذاشته‌اند.

شگفتی‌های طبیعی و میراث جهانی

طبیعت بامیان با کوه‌های بلند، چشمه‌سارانِ زلال و چشم‌اندازهای خیره‌کننده‌اش، جادویی یگانه به این سرزمین می‌بخشد. این دره هشت اثر برجستهٔ فرهنگی دارد که از سوی یونسکو به‌عنوان میراث جهانی به ثبت رسیده و شهرتی جهانی یافته‌اند.

عکس: Fazeli Photography

هر سال، گردشگران بسیاری از گوشه‌وکنار دنیا برای دیدن این گنجینهٔ تاریخی و طبیعی به بامیان سفر می‌کنند. بامیان امروز به نامی آشنا در سطح جهان تبدیل شده است؛ نمادی از تمدن، هنر، تاریخ و زیبایی. هر گردشگری که از بامیان دیدن می‌کند، آن را با افتخار به دیگران معرفی می‌کند و خاطره‌اش را سال‌ها در دل نگاه می‌دارد. بامیان نه‌تنها برای افغانستان مایهٔ افتخار است، بلکه کسی که به افغانستان سفر می‌کند و بامیان را نمی‌بیند، گویی بخش بزرگی از زیبایی و شکوه این سرزمین را از دست داده است.

اگر عمر این نگارهٔ دیواری را با زمان ساخت تندیس‌های بودا برابر بدانیم، این اثر هنری نزدیک به ۱٬۶۰۰ سال قدمت دارد. با وجود آسیب‌های شدیدی که در طول قرن‌ها بر آن وارد شده، بخش باقی‌مانده صحنه‌ای شگفت‌انگیز را آشکار می‌کند: دو زن در حال نواختن موسیقی — احتمالاً به‌عنوان اجرایی آیینی برای موجودات الهی.

خواننده (چهرهٔ سمت چپ)

• فیزیونومی و زیورآلات: زن سمت چپ چشمانی بادامی، بینی ظریف و نرمهٔ گوش‌های کمی کشیده دارد — نتیجهٔ استفاده از زیورآلات سنگین گوش، رسمی که در آن دوران رایج بود.
• نمادشناسی رنگ‌ها: او گردنبندی قرمز و فلزی‌رنگ (اکسید-قرمز) به گردن دارد که با نقش‌مایه‌های گل یا خورشید تزیین شده — نمادی از عشق. لباس ابریشمین سفیدش نماد صلح است. پس‌زمینهٔ آبی تیرهٔ لاجوردی نمادِ آسمان و آزادیِ بی‌کران است.
• آرایش مو و حالت بدن: موهای تیره‌اش در آرایشی ظریف و تاج‌مانند بالای سر جمع شده است. برای رسیدن به این ارتفاع، احتمالاً از نگه‌دارنده‌های فلزی همراه با شال‌های ابریشمی ظریف استفاده شده است. دستانش آزادانه در هوا بالا گرفته شده‌اند — شاید برای تنظیم صدایش. صدای ملایم دستبندهایش احتمالاً همراه‌کنندهٔ آواز او بوده است.

نوازندهٔ طبل (چهرهٔ سمت راست)

• حرکت و پویایی: با اینکه چهره‌اش به‌شدت آسیب دیده، حالت بدنش حرکتی پویا را نشان می‌دهد. موهای تیره‌اش با نوارهای ابریشمی سفید بسته شده که با چرخش بالاتنه در هوا موج می‌زنند.
• سازِ ریتمیک: او نیز همان گردنبند نمادین قرمز و دستبندها را دارد. با تمام وجود بر طبلی که پیش رویش قرار دارد می‌نوازد.
• هماهنگی: نگاهش دقیقاً هم‌راستا با خواننده تنظیم شده تا هماهنگیِ موسیقاییِ کاملی برای الهگان ایجاد کند.

از قرن ششم تا دهم میلادی، درهٔ بامیان یکی از مهم‌ترین مراکز تجاری و مذهبی جهان بود. هنرمندان بومی از دل دیواره‌های صخره‌ای دو مجسمهٔ عظیم بودا با ارتفاع ۳۵ متر (بودای کوچک) و ۵۵ متر (بودای بزرگ) تراشیدند.

با هدایت یونسکو و هماهنگی با ایکوموس (ICOMOS)، کارشناسان بین‌المللی به‌طور فشرده برای مستندسازی و حفاظت از این میراث تلاش کردند. تیمی از دانشگاه فنی مونیخ (TUM) به سرپرستی پروفسور اروین امرلینگ نقشی کلیدی در این روند ایفا کرد.

هنر دستی و شکوه رنگ‌ها

• فناوری شگفت‌انگیز مواد: مجسمه‌ها از سنگ ماسه‌ای تراشیده و با لایه‌هایی از چسب و گل تا ضخامت ۸ سانتی‌متر پوشانده شده بودند. برای تضمین دوام، از کاه برای تنظیم رطوبت، موی حیوانات به‌عنوان الیاف تقویتی و کوارتز استفاده می‌شد. این لایه‌ها با طناب‌هایی به میخ‌های چوبی متصل و محکم می‌شدند.
• سطحی همچون چینی: پروفسور امرلینگ در نشست‌های حفاظتی توضیح داد که سطح مجسمه‌ها زمانی بسیار صاف بوده — قابل‌مقایسه با چینی پخته‌شده.
• مراحل رنگارنگ: ردا (سانگاتی) در داخل آبی تیره و در بیرون صورتی و بعدها نارنجی بود. در مرحله‌ای دیگر، بودای بزرگ به رنگ قرمز درخشان و بودای کوچک به رنگ سفیدِ فاخر درآمد. متون تاریخی از قرن یازدهم دقیقاً همین ظاهر قرمز و سفیدِ مهتابی را ذکر کرده‌اند.

تاریخ‌گذاری دقیق در آزمایشگاه

تا پیش از این، سن مجسمه‌ها تنها بر پایهٔ تخمین بود. با کمک طیف‌سنج جرمی در دانشگاه‌های زوریخ و کیل، ذرات آلی موجود در لایهٔ گلی تاریخ‌گذاری شدند:

• بودای کوچک (۳۵ متر): ساخته‌شده بین سال‌های ۵۴۴ تا ۵۹۵ میلادی.
• بودای بزرگ (۵۵ متر): ساخته‌شده بین سال‌های ۵۹۱ تا ۶۴۴ میلادی.

نجات، حفاظت و خطرهای پیش‌رو

• روش نوین حفاظتی: از آنجا که رزین‌های مصنوعی رایج در اقلیم بامیان کارایی ندارند، دانشگاه TUM همراه با شرکت انشعابی Consolidas سامانه‌ای بر پایهٔ ترکیبات فلزی-آلی سیلیسیوم توسعه داد تا سنگ ماسه‌ای متخلخل را مستحکم کند.
• مدل سه‌بعدی و بازسازی: تیم TUM یک مدل سه‌بعدی از دیوارهٔ صخره‌ای تهیه کرد. پروفسور امرلینگ تأکید کرد که در مورد بودای کوچک‌تر (با عمق حدود ۲ متر)، سرهم‌بندی دوبارهٔ حدود ۱٬۴۰۰ قطعهٔ کدگذاری‌شده از نظر فنی امکان‌پذیر است.
• خطر فروریزش حاد: در حالی که طاقچهٔ بودای کوچک تثبیت شده، طاقچهٔ بودای بزرگ همچنان ایمن‌سازی نشده است. به دلیل کوتاهی‌های صورت‌گرفته، خطر فروپاشی بزرگ‌ترین طاقچهٔ صخره‌ای جهان همچنان جدی است.

دور تا دور بودای کوچک‌تر، با ارتفاع ۳۵ متر — که مردم محلی با محبت آن را «شهمامه» می‌نامند — معماران باستان سامانه‌ای پیچیده از اتاق‌ها، راه‌پله‌ها و راهروهای ارتباطی ساخته‌اند. در دل صخره، اطراف طاقچهٔ این مجسمه شش مغارهٔ اصلی و فرعی وجود دارد که در جهت عقربه‌های ساعت از ۱ تا ۶ شماره‌گذاری شده‌اند.

راه‌های صعود و شبکهٔ مغاره‌ها

• مسیر تاریخی صعود (مغارهٔ ۱): مسیر اصلی به‌سوی تارک مجسمه از مغارهٔ شمارهٔ ۱ در سمت غرب می‌گذشت. این راهرو اتاق‌های پایینی را به مغاره‌های واقع در ارتفاع شانهٔ راست بودا متصل می‌کرد. به دلیل ریزش‌های بعدی صخره، امروزه عبور از این مسیر بدون نردبان امکان‌پذیر نیست.
• راه‌پلهٔ چپ: مسیری جایگزین از طریق پله‌هایی در سمت چپ مجسمه به بالا می‌رود. در طول این مسیر، طاقچه‌های باقی‌مانده‌ای دیده می‌شود که زمانی مجسمه‌های نشستهٔ بودا (از گچ‌بری و گل) در آن‌ها قرار داشتند، همچنین قطعاتی از نگاره‌های دیواری کهن. این مسیر سپس از طریق تالاری در طبقهٔ بالا مستقیماً به سر مجسمه می‌رسد.
• تالارهای گنبدی در مسیر عقربه‌های ساعت: با ادامهٔ مسیر در دل صخره، به اتاق‌های متعددی با سقف‌های گنبدی‌شکل و بقایای تزئینات غنی می‌رسیم، پیش از آنکه راهروهای پیچ‌درپیچ دوباره به سطح زمین بازگردند.

وضعیت مغاره‌ها و چالش‌های پیش روی مرمت‌گران

مغارهٔ ۱ (رو به شرق): دیوارهایی بدون تزئین؛ ساختار سنگ کنگلومرای روشن. چالش: به دلیل تجمع دود در طول تاریخ به‌شدت تیره شده و نیازمند پاک‌سازی کامل است.

مغارهٔ ۲ (دایره‌ای‌شکل): قطر حدود ۳٫۶۶ متر، ارتفاع حدود ۲٫۷۴ متر. چالش: در سال‌های جنگ با لایه‌ای از گِل خاکستری‌رنگ پوشانده شده و به‌شدت با خط‌خطی‌های یادگاری آسیب دیده است. سقف آن به دلیل دوده و بقایای قیرمانند ناشی از سوختن چوب، کاملاً سیاه شده است.

یافتهٔ ویژه: با وجود سقف‌ها و دیوارهای دوده‌گرفته (ناشی از قرن‌ها استفاده، آتش‌های روباز و چربی حیوانی)، زیر این لایه‌های دوده در راهروهای پیچ‌درپیچ، برخی از باارزش‌ترین و به‌بهترین‌شکل حفظ‌شدهٔ نگاره‌های دیواری بامیان پنهان مانده‌اند. رهاسازی لایه‌های گچی باستانی از دوده و قیر به روش‌های بسیار تخصصی مرمت نیاز دارد.